Google



Publicaties
Het eind van de mega-klus komt voor vertaler Jan Jonk (59) uit Heijen in zicht. Nog 7000 van de 114.000 regels die het complete werk van William Shakespeare telt, moet hij vanuit het vroeg-modern Engels overzetten in het Nederlands.

William Shakespeare totaal vertaald



Adri Gorissen

BOEKEN - Dramatisch declamerend laat Jan Jonk de Shakespeare-zinnen zingen. Triomfantelijk en trots trakteert hij zijn gast op een deel van de stormscŤne uit Koning Lear.

Beuk, winden, breek de wangen! Gier, blaas!
Gij, hemelsluizen, zeehydranten, spuit,
verzwelg de kerktorens, verdrink de hanen!
Gij, vliegend-als-gedachten -zwavelvuur,
voorloper van eiksplijter -donderslag,
schroei mijn wit hoofd! En gij, -albever donder,
plet neer de zwangerronde -wereldschijf!
Splijt de Natuurmatrijzen, -verspil nu
de menselijke kiemen der -ondankbaarheid.


Vaker tijdens het gesprek draagt Jonk een stukje door hem vertaalde Shakespeare-tekst voor. Het maakt duidelijk dat hij ondanks de omvang van het karwei en de meer dan twintig jaar dat hij er mee bezig is er nog dagelijks plezier aan beleeft.

Het complete werk van Shakespeare (1564-1616) bestaat uit 37 toneelstukken, 154 sonnetten, twee lange verhalende gedichten en een paar korte. Jonk, een voormalige leraar Engels, hoeft nog maar twee toneelstukken, een lang verhalend gedicht en enkele korte. Als hij trouw elke dag vijftig regels vertaalt, moet hij voor het eind van het jaar klaar zijn. De deadline van zijn uitgever, Papieren Tijger uit Breda, is 31 december 2002. Of hij dat haalt, weet Jonk niet.

"Er zijn nog een heleboel andere dingen in het leven die leuk zijn', zegt hij, en laat duidelijk merken dat die andere dingen (zingen, fotograferen, reizen, computeren) al heel snel voorrang krijgen. Jonk is ook de eerste die het belang van zijn werk zal relativeren. "Eigenlijk doe je het vooral voor jezelf.' Om er meteen in een kwinkslag achteraan te zeggen: "En voor een eredoctoraat of een vertaalprijs.'

Shakespeare is natuurlijk al eerder in het Nederlands vertaald. Door Burgersdijk bijvoorbeeld en door Komrij. De vertaling van Jonk is echter anders, stelt hij zelf. "Ik ben de eerste die van de zestiende eeuwse tekst uitgaat. Alle anderen gebruikten jongere versies en vertaalden als het ware uit het Engels van nu. Dat is een heel ander Engels en woorden hebben daarin vaak een totaal andere betekenis. Neem bijvoorbeeld het woord 'kind', dat betekent nu 'vriendelijk' maar in Shakespeare's tijd 'zoals het in de aard der dingen juist is'. En 'unkind' is wat anders dan 'onvriendelijk', namelijk 'tegen de natuur in'. Als je dat niet weet, vertaal je totaal anders en krijg je een tekst die niets met het origineel te maken heeft.'

Jonk is ook de eerste Shakespeare-vertaler die zijn uitgangspunten heeft geformuleerd. Ze zijn opgenomen in zijn vertaling van Venus & Adonis, die vorig jaar als een voorproefje op het complete werk is gepubliceerd. De belangrijkste zijn dat je de betekenis- en gevoelselementen uit de oorspronkelijk tekst moet laten terugkeren, dat de toon van de vertaling overeen moet komen met die van het origineel en dat de oorspronkelijke vormen gehandhaafd moeten worden.

Het is een heel gepuzzel om met die uitgangspunten Shakespeare te vertalen. Jonk moet niet alleen de zestiende eeuwse betekenis van woorden en uitdrukkingen kennen en veel over het Engeland van die tijd weten, hij probeert zich ook strak aan de rijmvormen te houden. "De regels van Shakespeare's gedichten tellen steeds tien lettergrepen en hebben mannelijk eindrijm. Ik vind dat ik me daar dan ook aan moet houden en niet omdat het beter uitkomt vrouwelijk eindrijm kan gebruiken.' Wat hij ook nog in de gaten houdt, is of de tekst voor te dragen is. "Shakespeare had een prachtige manier van uitdrukken, een grote beeldende kracht. Die moet ook in vertaling overeind blijven zodat je er goed naar kunt luisteren.'

Dat Jonk aan de enorme klus begon, heeft te maken met zijn achtergrond. Hij studeerde Engels, met als hoofdvak oud-Engels, de taal die tot ongeveer 1100 in Engeland werd gesproken. Shakespeare's taal, die je als vroeg-modern Engels zou kunnen betitelen, intrigeerde hem echter ook. Hij weet nog dat hij in september 1979 het eerste gedicht van Shakespeare vertaalde: sonnet 18. Daarna volgde de rest en in 1983 verschenen ze in boekvorm. Inmiddels had hij de smaak te pakken en ging hij verder met onder meer de toneelstukken Hamlet, Macbeth en Een Midzomernachtdroom. Op 1 januari 1996 viel het besluit Shakespeare totaal te vertalen.

Als alles goed gaat, ligt het complete werk volgend jaar in twee dundrukdelen bijeengebracht in de boekwinkels. Als een soort lekkermakertje verschijnt dit jaar nog een boek met daarin fragmenten en een stuk van Jonk over zijn vertaalopvattingen. Wie zelfs daarop niet wil wachten, kan op zijn website terecht: http://www.janjonk.nl. Daarop is al een groot deel van zijn levenswerk te vinden.

Voor de liefhebber zijn daar ook een proza- en een poŽzieversie van het oud-Engelse heldendicht Beowulf te lezen. De proza-vertaling publiceerde Jonk al in 1977, de poŽzie-versie (op stafrijm) komt deze maand in de winkel. "In Beowulf zitten hele mooie poŽtische passages', zegt de vertaler, "ik vind dat die tekst als cultuurgoed bewaard moet blijven, daarom heb ik nu mijn versie gemaakt.'

Dan weer relativerend: "Ach, waar doe je het allemaal voor? Ik las een tijd geleden stukken Shakespeare voor aan mijn schoonmoeder. Die zei: dat is heel mooi. Kijk, daar doe je het voor.'

dinsdag 16 april 2002 Dagblad De Limburger